Zet Everdell, Terraforming Mars, Gaia Project en Valda naast elkaar op tafel en op het eerste gezicht lijken ze niets met elkaar te delen. De een speelt zich af in een betoverend bos vol pratende dieren, de ander op een kille rode planeet, de derde in een melkweg vol concurrerende beschavingen en de vierde in een mythische wereld van Vikingen die goden willen worden. Toch hebben deze spellen een gemeenschappelijke kern, een verborgen motor die bepaalt of je wint of verliest. Dat mechanisme heet engine building, en het is precies de reden waarom deze titels in de categorie van de echte kennersspellen thuishoren.

Voor wie zich verder wil verdiepen in bordspellen, strategieën en uitgebreide spelreviews, is The Game Room een interessante bron met aanvullende analyses, gidsen en achtergrondinformatie.

Dat mechanisme heet engine building, en het is precies de reden waarom deze titels in de categorie van de echte kennersspellen thuishoren.

Wat is engine building eigenlijk

Engine building, in het Nederlands soms vertaald als motorbouw, is het idee dat je tijdens het spel een systeem opbouwt dat zichzelf steeds beter laat draaien. Je begint klein, met weinig middelen en weinig mogelijkheden. Elke beurt voeg je een nieuw radertje toe: een kaart, een gebouw, een productiebron. Die radertjes versterken elkaar, zodat je in ronde acht veel meer kunt doen dan in ronde een. Het mooie van een goede motor is dat hij een sneeuwbaleffect veroorzaakt. Hoe langer je speelt, hoe sneller alles gaat, tot je aan het einde in een enkele beurt dingen voor elkaar krijgt waar je in het begin drie beurten over deed.

Het verschil met een eenvoudig gezelschapsspel is groot. In een familiespel reageer je vooral op wat er voor je ligt. In een engine builder plan je vooruit, je investeert in iets dat pas later rendement oplevert, en je zoekt naar combinaties tussen elementen die afzonderlijk weinig betekenen maar samen krachtig worden. Dat zoeken naar synergie is precies de puzzel die ervaren spelers zo bevredigend vinden.

Terraforming Mars als het schoolvoorbeeld

Geen enkel spel illustreert dit principe beter dan Terraforming Mars van ontwerper Jacob Fryxelius. Je speelt een bedrijf dat meehelpt om de rode planeet bewoonbaar te maken, en daarvoor koop je projectkaarten. In het begin lijkt elke kaart op zichzelf te staan, maar de echte kunst zit in het vinden van kaarten die elkaar voeden. De ene kaart geeft korting op de volgende, een andere produceert grondstoffen die je weer in nieuwe projecten stopt. Wie alleen losse kaarten koopt zonder plan, verliest. Wie een goed lopende motor bouwt, ziet de overwinningspunten vanzelf binnenstromen.

De kracht van dit spel zit ook in de vele varianten waarmee je die motor anders kunt afstellen. De uitbreiding Venus Next voegt een hele nieuwe planeet en bijbehorende kaarten toe, waardoor er compleet nieuwe combinaties ontstaan. Turmoil brengt een politiek systeem in het spel dat je dwingt je strategie aan te passen aan veranderende regels. En voor wie het volledige spel te lang vindt, is er Ares Expedition, een zelfstandige kaartversie waarin iedereen tegelijk zijn fases uitvoert. Het thema blijft hetzelfde, de motor blijft hetzelfde, maar het tempo ligt veel hoger. Dat een spel zoveel verschillende vormen kan aannemen zonder zijn hart te verliezen, zegt veel over hoe sterk dat onderliggende mechanisme is.

Gaia Project, de economische variant

Waar Terraforming Mars draait om kaarten, draait Gaia Project om een economie die je stap voor stap opvoert. Dit spel, de zwaardere opvolger van Terra Mystica, laat je een van veertien volkeren spelen die de melkweg koloniseren. Elk volk speelt compleet anders, met eigen sterktes en zwaktes, en juist die asymmetrie maakt het zo diepgaand. De motor die je bouwt is hier letterlijk een inkomensmachine. Je verbetert je productie van grondstoffen, je breidt je invloed uit over planeten en je klimt omhoog op verschillende voortgangssporen die je beurt na beurt meer opleveren.

Gaia Project is geen spel voor de zondagmiddag met oma. Het vraagt aandacht, ervaring en een zekere tolerantie voor analyse. Maar precies daarom staat het in het schap voor experts. De voldoening komt voort uit het moment waarop je inkomensmotor eindelijk op volle toeren draait en je beseft dat alle kleine keuzes uit de eerste rondes nu hun vruchten afwerpen.

Everdell, charme met een motor eronder

Everdell van James A. Wilson bewijst dat engine building niet kil of abstract hoeft te zijn. Onder de prachtige illustraties en de driedimensionale boom schuilt een verrassend strak motorspel. Je plaatst werkers om grondstoffen te verzamelen, en met die grondstoffen bouw je een tableau van kaarten op. De truc zit hem in de combinaties tussen de gebouwen en de diertjes. Het juiste gebouw maakt een bijbehorend dier gratis, dat dier levert weer een effect op dat een volgende kaart goedkoper maakt, enzovoort.

De spelletjeswereld van Everdell groeit bovendien mee. Uitbreidingen zoals Newleaf en Mistwood voegen nieuwe kaarten en mechanismen toe die de motor nog rijker maken. Voor spelers die het basisspel hebben uitgekauwd, betekent dat een hele reeks nieuwe combinaties om te ontdekken. Het is een uitstekend instapspel voor wie de stap naar kennersspellen wil zetten, omdat het de complexiteit verpakt in een toegankelijk en uitnodigend jasje.

Valda, motorbouw in een ander gewaad

Ook het Vlaams ontworpen Valda van Nathan Vermeulen past in dit rijtje, al noemt de ontwerper het liever power building. Je bouwt tempels en verzamelt volgelingen in een mythische Vikingwereld, en hoe meer tempels je bezit, hoe krachtiger je acties worden. Dat is in essentie hetzelfde principe: je investeert vroeg in structuren die je latere beurten sterker maken. De juiste godenkaarten op het juiste moment kunnen je hele opbouw versnellen. Het laat zien dat engine building niet aan een bepaald thema of een bepaalde uitgever gebonden is, maar een universeel ontwerpprincipe is dat in heel verschillende werelden kan opduiken.

Waarom deze spellen blijven boeien

Het geheim van een goede engine builder is dat hij telkens anders speelt. Doordat de kaarten, volkeren of beschikbare opties per spel verschillen, bouw je nooit twee keer dezelfde motor. Die herspeelbaarheid is precies wat verzamelaars en fanatieke spelers zoekt. Je leert het systeem doorgronden, je ontdekt nieuwe combinaties en je verfijnt je strategie keer op keer.

Wil je de stap naar deze categorie zetten, begin dan met Everdell of met Ares Expedition. Beide geven je het kenmerkende sneeuwbalgevoel zonder je meteen te overweldigen. Heb je eenmaal de smaak te pakken, dan wachten Terraforming Mars in volle omvang en Gaia Project op je, met motoren die zo diep zijn dat je ze jarenlang kunt blijven verfijnen. Welk thema je ook kiest, het plezier komt steeds uit datzelfde moment: dat ene punt waarop je opgebouwde machine eindelijk op volle kracht begint te draaien.